De ramp van ‘De Kwikstaart’

De ramp met de KLM-Fokker ‘Kwikstaart’ wordt al decennialang verbonden aan de Geniedijk bij Hoofddorp, maar die locatie klopt niet. In werkelijkheid vond de crash plaats bij Badhoevedorp, tegen het talud van de toen in aanleg zijnde A4. Deze geografische vertekening is hardnekkig, maar onjuist. Dit artikel zet de feiten recht, reconstrueert de gebeurtenissen van 14 juli 1935 en laat zien waarom juist Badhoevedorp het historische decor is van dit eerste grote vliegramp drama in de Haarlemmermeer.

Op de Geniedijk bij Hoofddorp staat een bordje met het verhaal van het daar neergestort Fokker-vliegtuig ‘De Kwikstaart’ van de KLM. Het was in 1935 de eerste grote vliegramp in Haarlemmermeer, waarbij zes doden vielen.

Het is een bijzonder verhaal, met een mooi eerbetoon aan de slachtoffers.

Pikant detail is echter dat de ramp in werkelijkheid niet dáár plaatsvond, maar 8 kilometer verderop bij Badhoevedorp. De vleugel raakte niet de Geniedijk, maar het talud van de A4, dat toen in aanleg was. Daarom hier het complete verhaal van de vliegramp, die destijds zoveel indruk maakte. Het is een verhaal van helden, profiteurs en ramptoerisme. (Foto 1 De Kwikstaart)

Fietsbrug over de A4

Het herinneringsbord staat naast de westelijke aanzet van een fietsbrug over de A4, tussen Hoofddorp en Rijsenhout. We lezen: ‘Zondag 14 juli 1935. De 19-jarige Kick Pruijs zag vanaf zijn racefiets hoe een Fokker 22 Kwikstaart geen hoogte kreeg. Bij het maken van een bocht kwam het toestel met een vleugel tegen de Geniedijk aan en stortte achter de dijk neer. Kick rende er naartoe en sprong in het toestel. Hij hielp een aantal versufte passagiers uit het vliegtuig. Terwijl het toestel in brand vloog ging Kick weer naar binnen. Hij probeerde de vier bemanningsleden, die in de cockpit zaten, te redden, maar de deur naar de cockpit zat klem. ‘Buiten stonden mensen te schreeuwen dat ik uit het vliegtuig moest springen. Dat heb ik gedaan. Enkele seconden later stond het toestel in lichterlaaie’. Uiteindelijk kwamen zes van de twintig inzittenden, onder wie vier van de vijf bemanningsleden, om het leven. Maar dankzij het heldhaftige optreden van de jonge wielrenner kon het leven van meerdere mensen worden gered. De naam ‘Kick Pruijsbrug’ is onthuld door zijn achterkleinkinderen. Hoofddorp 10 mei 2014’. (Foto 2 fietsbrugbord)

Reconstructie van de rampvlucht

De viermotorige Fokker F.XXII Kwikstaart staat op zondagochtend 14 juli 1935 op Schiphol gereed om te vertrekken voor haar dagelijkse routinevlucht naar Malmö in Zweden. Het is kwart over negen. Vier bemanningsleden zitten in de cockpit: de gezagvoerder, Heinz Silberstein, twee werktuigbouwkundigen, Bron en van Dijk, en de radiotelegrafist Nieboer. Achterin het toestel is het vijfde bemanningslid, steward Haberer, die de vijftien passagiers moet verzorgen tijdens de vlucht. Die passagiers vormen een internationaal gezelschap van mensen uit Zweden, Noorwegen, Engeland en Frankrijk. Het vliegtuig is nog maar een paar maanden oud en van alle luxe voorzien. Gezagvoerder Silberstein loopt de meters na. Alles is in orde.

Dan krijgt hij het sein voor vertrek. Vol gas begint het toestel aan de start. Langzaam komt het van de grond en stijgt op in noordelijke richting. Dan gaat het mis. De linker buitenmotor hapert en vrijwel direct daarna ook de linker binnenmotor. Dan houden ze er allebei mee op. Het toestel krijgt geen hoogte en begint naar links over te hellen. Silberstein draait aan de stuurknuppel en probeert het vliegtuig recht in de lucht te houden.

Ondertussen staan op Schiphol twee vlieginstructeurs voor het raam van de Nationale Luchtvaart School naar het toestel te kijken. Ze roepen “Doorgaan, doorgaan!”. Ze weten dat de piloot het toestel zo snel mogelijk aan de grond moet zetten. Tot hun grote schrik zien ze dat Silberstein de bocht in gaat. Hij wil terug naar Schiphol. Het toestel maakt een wijde bocht naar links, op amper twintig meter hoogte. Rakelings gaat het over de dijk van de in aanleg zijnde verkeersweg Amsterdam-Den Haag (A4). Het toestel blijft de bocht naar links maken en vliegt nu evenwijdig aan het talud van de weg in zuidelijke richting terug naar Schiphol. Het verliest steeds meer hoogte. De linkervleugel zakt en de Kwikstaart glijdt naar links af. Silberstein doet alle moeite om het toestel recht te houden, maar het lukt hem niet. Het hoge talud van de nieuwe weg komt steeds dichterbij. De passagiers merken dat het goed mis is. ’Hou je vast!’ roepen ze elkaar toe.

Dan raakt de linkervleugel het talud. Het toestel spint om zijn as en ploft met een doffe klap op de dijk van de A4, vlak voor de  Spaarnwouderdwarsweg (de latere Schipholweg). Op de Geniedijk is het  nooit gekomen.

Foto 3. Route van de Kwikstaart (1=plaats van de crash,  2= Plesmandorp)

In lichterlaaie

Dan is alles stil. De inzittenden zitten versuft in hun stoel, zich langzamerhand realiserend wat er is gebeurd. De linker deur is door de klap open gegaan. Langzaam krabbelen de passagiers op en beginnen het toestel te verlaten. Er is geen paniek. Maar dan zien ze in de linkervleugel een steekvlam. Binnen de kortste keren staat het toestel in lichterlaaie. Er ontstaat paniek en de passagiers buitelen over elkaar heen in een poging te ontsnappen.

Silberstein en zijn co-piloten gespen zich los en proberen de cockpit uit te komen. Dat lukt niet, de deur zit door de klap vastgeklemd. Met alle macht beuken de piloten tegen de deur, maar er is geen beweging in te krijgen. De mannen vliegen tegen de ramen en wanden en beuken er op in. Zonder resultaat. Silberstein ziet door het raampje van de deur nog een jongeman wild trekken aan de deur, maar dan gaat bij hem het licht uit. (Foto’s 4 en 5 brandend toestel)

De getuigen

Paniek is er ook, kilometers verder, in het Plesmandorp tegen de Ringvaart aan. Hier heeft mevrouw Silberstein, met haar drie maanden oude zoontje op haar arm, alles gezien.

Een groep wielrenners, die toevallig op dat moment langs de Spaarnwouderdwarsweg fietst, ziet het toestel neerstorten. Ze aarzelen geen moment, gooien hun fietsen in de berm en rennen er naartoe. Eén voor een trekken zij de passagiers eruit. Als laatste doet de jonge wielrenner Kick Pruijs nog een poging om ook de bemanning te redden. Maar die mislukt. (Foto 6. Plesmandorp)

Albert Plesman, directeur van de KLM, is op dat moment in Groningen in verband met de opening een dag eerder van een nieuw stationsgebouw op vliegveld Eelde. Hij haast zich terug. Als hij de pers te woord staat meldt hij dat de bemanning door de klap op de grond direct om het leven is gekomen. ‘Zij hebben niet geleden’, zegt hij, beducht als hij is voor de reputatie van het vliegen.

‘Herinneringen 10 cent per stuk’

Na het blussen en de afvoer van de slachtoffers begint het opruimingswerk.

De KLM heeft een sloper bereid gevonden de wrakstukken op te halen. Als deze alles heeft opgestapeld op zijn terrein krijgt hij een idee. Hij plaatst een bordje met de tekst : ‘Hier de rest van de F22; 10 cent de persoon’. (Foto 7 sloper)

In korte tijd lopen tientallen mensen rond op zijn terrein om de wrakstukken te zien. Resten van kledingstukken van de passagiers zitten er nog tussen. Als mensen de sloper hierop aanspreken zegt hij: ‘Je kan het kopen voor honderd daalders’. Plesman rijdt langs, de politie komt, maar niemand kan iets doen. De sloper is onvermurwbaar. Pas als een ambtenaar hem wijst op een aanstaande heffing voor ‘vermakelijkheidsbelasting’ haalt hij het bord weg  … om het te vervangen door een nieuw bord: ‘Herinneringen aan de F22, 10 cent per stuk’. Het resultaat is hetzelfde: tientallen mensen verdringen zich op het erf om een stukje van het wrak te bemachtigen.

Uiteindelijk ontkomt de KLM er niet aan de resten terug te kopen. Een prijs wordt overeen gekomen. De spullen zullen de volgende dag worden opgehaald. Dit weerhoudt de sloper er niet van nog de hele dag en avond door te gaan met de verkoop. Totdat de politie ingrijpt.

Rampenfilm in de bioscoop

De sloper is niet de enige, die profijt trekt van de ramp. De ramp is vastgelegd door een toevallig passerende filmploeg voor de documentaire ‘Holland in beeld en klank’. Het materiaal was niet bruikbaar voor die documentaire, maar kon wel worden verkocht aan Paramount Pictures.

Het resultaat was direct in de Nederlandse bioscopen te zien, als voorvertoning voor de hoofdfilm (een vrolijke klucht). De film van de ramp was ’goedgekeurd voor kinderen’.

‘Rouwbetoon‘ NSB

En dan is er nog NSB-leider Mussert. Hij zou die maandagochtend vertrekken voor een vlucht naar

Indië. De ramp met de Kwikstaart is een mooie gelegenheid voor publiciteit. In een lange stoet auto’s rijdt hij met zijn aanhang langs de plek van de ramp. Boven op de dijk staan drie NSB-ers met een oranje-blanje-bleuvlag, halfstok. Zij brengen de nazi-groet aan de passerende auto’s. Op het vliegveld aangekomen spreekt Mussert de menigte toe en zegt verrast te zijn door het ‘spontane’ rouwbetoon voor de helden van de Kwikstaart.  

De begrafenis

Twee Engelse passagiers zijn omgekomen bij de ramp. Hun lichamen worden per schip gerepatrieerd. De familie van de omgekomen vier bemanningsleden geeft toestemming voor een gezamenlijke begrafenis op Zorgvlied in Amsterdam. De belangstelling is enorm. Duizenden mensen kijken toe hoe de stoet via het Muntplein naar Zorgvlied rijdt. ( Foto 8 Begrafenis)

Het onderzoek

Uit onderzoek blijkt dat de benzinetoevoer van beide linker motoren was geblokkeerd, waarschijnlijk als gevolg van ‘vapor lock’. Dat is een verschijnsel, waarbij de benzine vroegtijdig verdampt in de leidingen. De luchtbellen belemmeren dan de doorvoer van benzine. Voor die situatie was het toestel uitgerust met handpompen om de benzine alsnog door de leidingen te kunnen jagen. Om onbekende reden zijn die niet gebruikt.  

Het ongeluk met de Kwikstaart was er één in een reeks van ongelukken in korte tijd: in 1934 de Uiver, in 1935 de Kwikstaart, de Maraboe, de Gaai en de Leeuwerik en in 1936 de Lappland. Het leidde ertoe dat op 1 januari 1937 een wet van kracht werd, die de protocollen en het onderzoek rond vliegtuigrampen beter regelde, de zgn. Luchtvaartrampenwet. Ter uitvoering van deze wet werd de Raad voor de Luchtvaart ingesteld, later opgegaan in de  huidige Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV).

De locatie

De ramp met ‘De Kwikstaart’ vond in 1935 dus plaats in Badhoevedorp, tegen het talud van de A4 bij de Schipholweg. Als je daar nu komt zie je het enorme vliegtuig van Corendon liggen. Hoe kán het zo toevallig! Maar laten we daar niet alsnog een gedenkbord plaatsen, want dan zitten we wederom verkeerd. De A4 is rond 1967 verlegd naar het westen en we moeten dus een paar honderd meter oostelijker zijn, bij het plantsoentje tegenover de tot busstation omgebouwde oude vliegtuighangar.

De verkeerde plek, maar het gedenkbordje bij Hoofddorp is wél een mooi eerbetoon aan de slachtoffers en de helden van die eerste grote vliegramp in Haarlemmermeer. Het was onder meer deze ramp welke de aanzet gaf tot een nieuw systeem van zorgvuldig en onafhankelijk onderzoek naar de oorzaak, waardoor mogelijke vele vliegrampen zijn voorkomen.

Het bordje bij de Geniedijk helpt ons de ramp met ‘De Kwikstaart’ niet te vergeten.

Bronnen

• De Telegraaf
• Delpher
• Fokker F.XXII.reg (Ronald Dijkstra)
• Haarlems Dagblad
• Nederlandse ongevallen en incidenten (Herman Dekker)
• Nieuwe Haarlemsche Courant
• Noord-Hollands Archief
• Stadsarchief Amsterdam

Auteur: Anne Joustra

Magazine Meer-Historie, maart 2023

Meer verhalen lezen over de geschiedenis van Haarlemmermeer?

Ga naar https://cruquius-museum.nl/jaarlijkse-bijdrage en wordt voor slechts € 28,00 begunstiger en lezer van het magazine Meer-Historie. U ondersteunt daarmee de restauratie van het erfgoed van Haarlemmermeer en ontvangt het kwartaalmagazine Meer-Historie én u heeft gratis toegang tot het Cruquius Museum.